Chikungunya: Ibintu 12 abantu benshi batamenya ku ndwara yitwa Chikungunya

Incamake

Chikungunya ni indwara iterwa na virusi yitwa Chikungunya virus (CHIKV) kandi ikwirakwizwa cyane n'umubu wo mu bwoko bwa Aedes aegypti na Aedes albopictus. Uyu ni wo mubu unanduza indwara ya Dengue na Zika.

Nubwo Chikungunya idakunze guhitana abantu, ishobora gutera ububabare bukomeye bw'ingingo bushobora kumara amezi cyangwa rimwe na rimwe imyaka ku bantu bamwe.

Ibimenyetso bya Chikungunya

Ibimenyetso bikunze kuboneka ni:

• umuriro utunguranye,
• ububabare bukomeye bw'ingingo,
• kubabara imikaya,
• kubabara umutwe,
• uduheri ku ruhu,
• umunaniro.

1. Izina "Chikungunya" risobanura "kunama"

Ijambo Chikungunya rikomoka mu rurimi rwa Kimakonde, ruvugwa muri Tanzania no mu majyaruguru ya Mozambique.

Risobanura "kunama" cyangwa "kugenda wunamye", bitewe n'uko abarwayi benshi bagira ububabare bukomeye mu ngingo butuma bagenda bunamye.

2. Umubu uyitera urumana cyane ku manywa

Bitandukanye n'umubu utera malariya, Chikungunya yanduzwa n'umubu wa Aedes, ukunze kurumana cyane cyane:

• mu gitondo kare,
• no ku mugoroba utarira.

Ibi bisobanura ko kwirinda kurumwa n'umubu ku manywa ari ingenzi.

3. Chikungunya ishobora kwitiranywa na Dengue

Indwara zombi zifite ibimenyetso byinshi bihuriyeho, harimo:

• umuriro,
• kubabara umutwe,
• uduheri ku ruhu,
• umunaniro.

Ariko Chikungunya ikunze gutera ububabare bukomeye bw'ingingo, mu gihe Dengue ikunze kugira ibyago byinshi byo kuva amaraso no kugira ibibazo bikomeye by'imitsi n'amaraso.

4. Ububabare bw'ingingo bushobora kumara igihe kirekire

Ku bantu benshi, uburwayi burakira mu byumweru bike.

Ariko ku bantu bamwe, cyane cyane abageze mu zabukuru cyangwa abafite izindi ndwara zidakira, ububabare bw'ingingo bushobora gukomeza amezi cyangwa imyaka.

5. Si abantu bose bagira ibimenyetso

Abantu bamwe bandura Chikungunya ariko ntibagaragaze ibimenyetso.

Abandi bagira:

• umuriro utunguranye,
• ububabare bukomeye bw'ingingo,
• kubabara imikaya,
• umutwe,
• uduheri ku ruhu.

6. Ntabwo yandurira mu guhoberana cyangwa gusangira ibikoresho

Chikungunya ntiyandurira mu guhoberana, gusomana, guhana ibiganza cyangwa gusangira ibikoresho byo mu rugo.

Yandurira cyane mu kurumwa n'umubu wa Aedes wanduye.

7. Nta muti wica virusi ya Chikungunya virus

Kugeza ubu, nta muti wihariye wica Chikungunya virus.

Ubuvuzi bushingiye ku:

• kuruhuka,
• kunywa amazi ahagije,
• kugabanya umuriro n'ububabare hakurikijwe inama z'umuganga.

8. Hari urukingo rwemewe mu bihugu bimwe

Mu myaka ya vuba, hari inkingo zimwe zemejwe mu bihugu bimwe ku bantu bafite ibyago byinshi.

Icyakora, uburyo bwo kuzikoresha buratandukana bitewe n'igihugu, imyaka n'ibyago byo kwandura. Buri gihe kurikiza amabwiriza y'inzego z'ubuzima zo mu gihugu urimo.

9. Abageze mu zabukuru bafite ibyago byo kugira uburwayi bumara igihe

Abantu bafite imyaka myinshi, abafite indwara zidakira cyangwa ubudahangarwa buke bashobora kugira ububabare bw'ingingo bumara igihe kirekire.

10. Gutwita bishobora gusaba kwitabwaho by'umwihariko

Iyo umubyeyi yanduye Chikungunya hafi cyane y'igihe cyo kubyara, hari ibyago bike ariko bishoboka ko virusi yandurira umwana.

Ni yo mpamvu abagore batwite bafite umuriro cyangwa bakeka Chikungunya bagomba kwihutira kubonana n'umuganga.

11. Gukuraho ibidendezi by'amazi ni ingenzi

Umubu wa Aedes wororokera mu mazi make yiretse ahantu akamara igihe, Urugero nka:

• indobo,
• amapine ashaje,
• amacupa,
• amasafuriya,
• ibigega bidapfutse.

Gukuraho ayo mazi ni imwe mu ngamba zikomeye zo kwirinda.

12. Kwirinda umubu ni bwo buryo bwiza bwo kwirinda Chikungunya

Kubera ko nta muti wihariye uvura Chikungunya, kwirinda kurumwa n'umubu ni bwo buryo bwiza bwo kugabanya ubwandu.

Ni ryari wajya kwa muganga?

Jya kwa muganga niba:

• umuriro ukabije ukomeje,
• ububabare bw'ingingo bukabije cyangwa bumara igihe,
• utangiye kugira ibimenyetso byo kubura amazi mu mubiri,
• uri umugore utwite kandi ukaba ufite ibimenyetso bya Chikungunya,
• cyangwa ufite uburwayi bukomeye cyangwa ubudahangarwa buke.

Uko wakwirinda

• Koresha imiti yirukana imibu (repellent).
• Ambara imyenda itwikira amaboko n'amaguru igihe bishoboka.
• Kuraho amazi yose ahagaze hafi y'urugo.
• Pfuka ibigega bibika amazi.
• Koresha inzitiramubu, cyane cyane ku bana bato, abarwayi n'abasaza.
• Kurikiza amabwiriza y'inzego z'ubuzima igihe habaye icyorezo.