Rigor Mortis - Ni iki?
Ese wakumva umeze ute uramutse uhagaze iruhande rw'umuntu wapfuye (umurambo) hanyuma ukoba weguye akaguru, akaboko cyangwa uregutse ukongera ukaryama?
Iyo umubiri w’umuntu ugaragaje kugenda cyangwa guhindura umwanya nyuma y’urupfu, bishobora gutera ubwoba cyangwa kwibaza niba koko umuntu yapfuye burundu.
Nyamara, ibi ni ibintu bisanzwe nkuko bisobanurwa na siyansi y’ubumenyi bw’umubiri (biology) n’ubutabire (chemistry). Ibi byose bigaragazwa n’ihinduka ry’imikaya, kubora kw’umubiri, n’ibidukikije.
Rigor Mortis: Gukomera kw’imikaya nyuma y’urupfu
Nyuma y’urupfu, umubiri ubanza kuba woroshye (primary flaccidity), hanyuma ugakomera bitewe n’uko habura ingufu zituma imikaya ireka gufatana.
Impamvu nyamukuru:
- ATP (ingufu z’imikaya) irashira
- Actin na myosin (utunyangingo tw’imikaya) dufatana burundu
Uko bigenda:
- Mu masaha 2 – 6: bitangira mu maso no ku ijosi
- Amasaha 12: umubiri wose uba ukomeye
- Amasaha 24 – 36: imikaya irongera igahinduka ikoroha (secondary flaccidity)
Hari ibyiciro 6 bya Rigor Mortis
- Nta gukomera (Absent)
- Gukomera guke (Minimal)
- Gukomera kugaragara (Moderate)
- Gukomera gukomeye (Advanced)
- Gukomera kuzuye (Complete)
- Kurangira (Passed – imikaya yongeye kuba yoroshye)
Cadaveric Spasm: Gukomera ako kanya
Hari igihe imikaya ikomera ako kanya umuntu akimara gupfa, cyane cyane mu biganza.
Ibi biterwa n’imbaraga nyinshi zakoreshejwe mbere y’urupfu, urugero nko mu:
- Intambara
- Impanuka
- Guhangayika gukomeye
Kwimuka (kugenda cg kwikoresha) kw’umubiri mu gihe cyo kubora
Nyuma y’iminsi cyangwa amezi, umubiri ushobora gukomeza guhindura umwanya kubera:
a) Imyuka iva mu mubiri (decomposition gases):
- Udukoko (bagiteri) dutuma umubiri ubyimba
- Iyi myuka ishobora gusunika ingingo
b) Kuma no kugabanuka kw’imitsi:
- Imitsi n’udutsi bigabanuka bikakurura amagufa
- Amaboko cyangwa amaguru ashobora kwimuka
c) Gravity:
- Amaraso ajya hepfo (livor mortis)
- Ibi bishobora guhindura uko umubiri ugaragara
d) Ibidukikije:
- Ubushyuhe, ubuhehere, n’udukoko
Ubushakashatsi bwagaragaje ko umubiri ushobora gukomeza kwimuka kugeza ku mezi arenga 17 nyuma yo gupfa.
Ibyiciro by’urupfu
Umubiri, iyo umaze gupfa, unyura mu byiciro bikurikira:
- Pallor mortis: uruhu ruhinduka nk'umweru
- Algor mortis: umubiri urakonja
- Rigor mortis: gukomera kw’imikaya
- Livor mortis: amaraso akikusanyiriza hamwe
- Decomposition:Â umuribi utangira kubora (autolysis na putrefaction)
Ese ibi byose hari akamaro bifite?
Yego, bifite akamaro kuko bifasha abashakashatsi (forensic) mu byaha (kumenya impamvu y'icyateye urupfu). Urugero:
a) Kumenya igihe umuntu yapfiriye
- Bareba uko rigor mortis imeze
- Bareba ubushyuhe n’indi myitwarire y’umubiri
b) Gusobanura uko byagenze
- Umwanya umubiri wabonetsemo ushobora kuba wahindutse, ntibihita bisobanura ko wimuwe n’undi muntu
c) Kumenya niba hari uwimuye umubiri
- Icyakora iyo rigidité idahuye n’aho umubiri uri, bishobora kwerekana ko wimuwe
Nubwo bishobora gutera ubwoba, kwimuka kw’umubiri nyuma y’urupfu ni ibisanzwe kandi bisobanurwa n’ubumenyi bwa siyansi.
Umubiri ntuba uhagaze nk’uko wari uri igihe umuntu yapfaga, ahubwo ukomeza guhinduka bitewe n’imikaya, kubora, n’ibidukikije.
Ubumenyi kuri ibi bufasha cyane mu iperereza, butuma habaho gusobanukirwa neza ibyabaye no kwirinda amakosa mu gihe cyo guca imanza.
MEDICAL DISCLAIMER
Ibiri kuri uru rubuga bigenewe kwigisha gusa, ntibisimbura inama za muganga. Niba ukeneye ubufasha, banza ugishe inama muganga.
Share this article